طوفان ریز گردها و راههای مقابله با آن

نواری طولانی سواحل شرقی افریقای شمالی را از طریق خاورمیانه و جنوب آسیا به چین متصل می‌کند. آنچه در سرتاسر این نوار مشترک است بارش کمتر از 200 میلیمتر باران در سال است که نامی به جز زمین خشک بر آن نمی‌توان گذاشت. این نوار به نام "کمربند غبار" شناخته می‌شود. 

منابع کنوانسیون ملل متحد برای مقابله با بیابان‌زایی (UNCCD) می‌گویند هر سال 12 میلیون هکتار از اراضی جهان در اثر بیابانی شدن غیر قابل استفاده می‌شوند. چنین وسعتی معادل مساحت بریتانیاست و از آن می‌توان سالانه 20 میلیون تن انواع غلات و حبوبات برداشت کرد. علاوه بر این، هر سال 75 میلیارد تن خاک کشاورزی نیز از دست می‌رود. بیابانی شدن اراضی زندگی یک و نیم میلیارد نفر در روی سیاره زمین را دستخوش تغییرات بنیادی کرده و اولین اثر آن افزایش تعداد گرسنگان جهان است.  

توفان ریزگردها محصول بیابانی شدن اراضی و فرسایش خاک است و بیش از همه در مناطق خشک و نیمه خشک جهان رخ می‌دهد.

"کاسه غبار" عنوانی برای شناخته شده‌ترین توفان ریزگردی‌ست که در اثر بیابانی شدن اراضی در دهه 30 میلادی بوقوع پیوست. سه موج خشکسالی شدید در سال‌های 1934، 1936 و 1939 همراه با روش‌های ناکارآمد کشاورزی در مناطق خشک منجر به فرسایش شدید خاک در ایالت‌های کلرادو، کانزاس، مونتانا، نبراسکا، نیومکزیکو، داکوتای شمالی، اوکلاهما، داکوتای جنوبی، تکزاس، وایومین در امریکا و آلبرتا، مانیتوبا و ساسکاچوان در کانادا شد. رمان "خوشه‌های خشم" اثر جان اشتاین بک اشاره‌ای مستقیم به اثرات این خشکسالی ویرانگر و تبعات آن است که موجی از مهاجرت به ایالت‌های دیگر را به دنبال آورد.

فرسایش خاک و وقوع توفان‌های ریزگردی حالا پدیده‌ای آشنا در بسیاری از نقاط جهان است حتی آن‌هایی که بر روی کمربند غبار قرار ندارند. تنها در فاصله 20 سال مساحت بیش از 25 میلیون هکتار زمین حاصلخیز کشاورزی در قراقستان به 14 میلیون هکتار کاهش پیدا کرده و برداشت محصول از هشت تن در هکتار به یک تن در هکتار رسیده است. در مغولستان، کشوری با مساحتی سه برابر فرانسه و جمعیتی 21 برابر کمتر، فرسایش خاک منجر به از دست رفتن زمین‌های کشاورزی شده و اکنون نزدیک به 60 از درصد گندم مصرفی این کشور وارداتی‌ست.

در افریقا تعداد توفان‌های ریزگردی در فاصله 50 سال از 2 به 80 مورد در سال افزایش پیدا کرده است. توفان ریزگردی شرقی در استرالیا در سال 2009 با عرض 500 و طول هزار کیلومتر تنها در یک روز دو ایالت نیوساوث ولز و کوئینزلند را زیر لایه‌ای ضخیم از غبار پوشاند، هزاران تن خاک را به دریا ریخت و دو روز بعد به نیوزیلند رسید. همه این‌ها مشابه شرایطی‌ست که اکنون در خوزستان رخ داده است و پیش از این تا تهران هم سرایت کرده بود.

کاسه غبار ریزگردی که اکنون زندگی عادی در خوزستان را مختل کرده‌اند سه سال پیش در شمال سیستان و بلوچستان هم زندگی عمومی را دستخوش تغییر کرده بود و این اتفاقی‌ست که می‌تواند بخش‌های دیگری از ایران را نیز تحت تاثیر خود قرار دهد.

دو سال پیش محققان دانشگاه فردوسی مشهد نتیجه گرفته بودند که علاوه بر کاهش نزولات جوی آنچه به افزایش ریزگردها در ایران دامن می‌زند دست کشیدن از کاشت گیاهان خشک‌زی برای مقابله با بیابانی شدن اراضی‌ست. چنین شرایطی منجر به افزایش 30 درصدی غبار در هوای شهرهای نزدیک به مناطق بیابانی شده است. اما این همه ماجرا نیست. برنامه‌های متعدد سدسازی بر دجله و فرات در ترکیه و عراق حجم آب این دو رودخانه را کاهش داده و زمین‌های حاصلخیز اطراف این دو رود را به سمت بیابانی شدن سوق داده است. در کنار آن، باد غالب در ایران که از غرب به شرق می‌وزد غبارهای مناطق غربی‌تر در کشورهای همسایه را در مسیر خود به مناطق داخلی ایران منتقل می‌کند.

مستندات هواشناسی نشان می‌دهند در فاصله چهار سال از سال‌های 1362 تا 1366 و سپس از سال 1383 تاکنون شدت بادها و تراکم ریزگردهای موجود در آن‌ها در ایران افزایش پیدا کرده‌اند. در دوره اول که مصادف است با جنگ ایران و عراق نه تنها بخش عراقی نیزارهای مشترک در بین دو کشور به طور عمدی خشک شد بلکه پوشش گیاهی بخش‌های وسیعی از اراضی جنگی نیز از بین رفت. در دوره دوم، آب ورودی به دجله و فرات کاهش یافت و بیابانی شدن مناطق حاشیه‌ای این دو رودخانه گسترده‌تر شد، همزمان استحصال غیرقانونی آب از منابع زیرزمینی در ایران نیز افزایش پیدا کرد و فرسایش خاک شدت گرفت.

دو دهه موج بیابانی شدن اراضی همراه با خشکسالی انباری وسیع از خاک فرسایش یافته در حاشیه غربی ایران بوجود آورد. انبار غبارهای بیابانی شبه جزیره عربستان نیز همواره فعال بوده و در نتیجه هر بار بادهای غربی- شرق از هر دو انبار تقویت و توفانی از ریزگرد را در سمت اراضی ایران تخلیه می‌کردند. یک مطالعه 25 ساله هواشناسی در دانشگاه صنعتی شریف نیز نشان داده که انباری از خاک فرسایش یافته در جنوب رشته کو‌ه‌های البرز در دشت کویر و دریاچه نمک باعث نفوذ ریزگردها تا شهر تهران شده است.

محققان دانشگاه حیفا در اسرائیل سه گروه از توفان‌های فصلی خاورمیانه را معرفی کرده‌اند که بیش از همه بر ایران تاثیرگذارند. دسته اول در فصل تابستان رخ می‌دهند و علاوه بر ایران، ریزگردها را به عراق، سوریه و کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌رسانند. دسته دوم در بهار فعالند و در اردن، لبنان، شمال اسرائیل و جنوب مصر هم اثرگذارند. و دسته سوم که توفان‌های زمستانی هستند از جنوب اسرائیل و حاشیه مدیترانه عبور می‌کنند.

بحران ریزگردها نه تنها زندگی ساکنان شهرها را دستخوش تغییرات بنیادی کرده بلکه بهره ‌وری از زمین‌های کشاورزی در بسیاری از نقاط جهان را نیز به حداقل رسانده است. اما آنچه ایران با آن روبروست ترکیبی‌ست از پدیده فراگیر و جهانی تغییرات اقلیمی به اضافه ناکارآمدی مزمن سازمان‌های دولتی در اقدامات پیشگیرانه محلی.

تثبیت خاک از طریق افزایش سطح پوشش گیاهی گرمسیری اقدامی ناگزیر و در حال حاضر سریع‌ترین روش مقابله با بیابانی شدن اراضی داخلی‌ست. مشکل اصلی در افزایش پوشش گیاهی، حفظ گیاهان در زمین‌های فرسایش یافته و کم آب است. دو طرح موجود در این زمینه یعنی ریگ پاشی و مالچ پاشی دستکم از جنبه اجرایی و زیستمحیطی زمینه اجرایی وسیع ندارند. ریگ پاشی تنها از حرکت شن جلوگیری می‌کند اما از تبخیر بیشتر آب موجود در زمین جلوگیری نمی‌کند و در نتیجه لایه‌های خاک خشک همچنان قدرت حفظ گیاهان نوپایه را نخواهند داشت. مالچ نیز از مشتقات نفتی به دست می‌آید و به دلیل وجود سرب در آن ترکیب شیمیایی خاک را تغییر می‌دهد.

دو سال پیش دفتر آسیایی برنامه کنوانسیون ملل متحد برای مقابله با بیابان‌زایی در ایران از طرحی نوآورانه در دانشگاه تهران حمایت کرده بود که با استفاده از یک شبکه پلیمری به نام "پلی لاتیس" قادر به تثبت خاک است. آزمایش‌های اولیه در بیابان‌های کاشان نشان داد با اسپری کردن این پلیمر به ضخامت 3 میلیمتر می‌توان خاک را در مقابل بادهایی با سرعت 100 کیلومتر در ساعت حفظ کرد و در همان خاک نهال و قلمه کاشت.

بودجه این طرح در دوره دولت دهم تامین نشد، گروه تحقیقاتی منحل شد، و مجری طرح به کانادا مهاجرت کرد. سال گذشته همین طرح برنده طرح برتر بیوتکنولوژی در ایالت نیو برونزویک کانادا شد. شاید اکنون بتوان طرح پیشین را از کانادا طلب کرد. 

/ 0 نظر / 27 بازدید